Ntdujt

Еуразиэм и къэукIыпIэ дыдэ къуапэ Дежневрэ Ишхъэрэ Америкэм и къухьэпIэ дыдэ къуапэ Уелс Принцрэ

Дежнев (урбз. Мыс Дежнёва, эск. Тугнехалха) — Чукоткэ ныкъуэтIыгум и кIэух къуапэ, абы къыхэкIыуи Урысейми Еуразиэ псоми и къуэкIыпIэ дыдэ пIэ.

Хэкумэтх[гъэтэрэзын | edit source]

Къуапэр щхьэхуэу къыгуэгъэщхьэхукIа бгы массив щхьэзэхуэу щытщ. Абы и лъэгагъыр 740 метрэм нос, хы Iуфэм дежи зэуэ нол метрэм нэс йохуэх.

Къуапэр Беринг Iузэв Арктикэ хышхуэмрэ Щэху хышхуэмрэ зыпызыщIэм и Iуфэм деж Iулъщ. А Iузэвыми Еуразиэмрэ Америкэмрэ зэхэгъэкIа ещI. Къуапэ Дежневым щыщIэдзауэ Америкэм и къуапэ Уелс-Принцым нэс 85 километрэ фIэкI дэлъкъым.

Климатыр — субарктикэу щытщ. Ишхъэрэ полар хъурейр къуапэм зэрыпэгъунэгъум щхьа, щIыпIэр щIыIэу щытщ илъэс псом. Гъэмахуэм температурэр +8°С нэс докIуей, щIымахуэм ар -40°С аткIэ йохуэхуж.

Тхыдэ[гъэтэрэзын | edit source]

Япэ урыс экспедициэр къуапэм къыщынэсар 1648 гъэращ. А экспедициэм урыс плъыхьакIуэ Семен Дежнев и щхьэгъэрыту щытащ. Абы къыхэкIыуи, зэман дэкIа иуж, Урысейм и къуэкIыпIэ дыдэ пIэр абы и фэеплъу къуапэ Дежнев фIащауэ щытащ.

Апщыгъуэм а экспедициэм хэкумэтхым епхауэ лэжьыгъэ куэд иригъэкIуэкIауэ щытащ. Апхуэдэу а экспедициэм ягъэунэхуауэ щытащщ Беринг Iузэвыр, Америкэр зэры щхьэхуэ континентыр ягъэлъэгъуащ, Еуропэм укъикIыу ишхъэрэ хыхэмкIэ Хъутейм узэрыкIуэфынур, икIи Чукоткэ ныкъуэтIыгур япэу къыпакIухьахэт.

Ауэ а экспедициэм теухуауэ а лъэхъэнэм куэд ящIауэ зэрыщымытам щхьа, абыхэм теухуауэ дахэу зыми ящIэтыкъым. Абы къыхэкIыу щIыпIэр япэ къиплъыхьауэ ялъытауэ щытащ Даниэм щыщ плъыхьакIуэ Витус Беринг.

XVIII лъэхъэнэ хъуху, къуапэу зэреджэу щытар Чукоткэ пэ ерэ Iэмалыншэ пэт. 1778 гъэм инджылыз хыерс къуапэм щыблэкIым щыгъуэ, абы фIищауэ щытащ КъуэкIыпIэ къуапэ.

1879 гъэм шуэц полар плъыхьакIуэ Адолф Эрик Норднешолд япэу Атлантикэм къикIыу Щэху хышхуэм кIуауэ щытащ, къуапэм къекIуэкIыу. Апщыгъуэм абыи елъытащ къуапэм Дежнев цIэр фIащыжым зэры нэхъыфIыр. 1898 гъэм къуапэм а цIэр УРысей хэкумэтх зэхуэсым трибыдэжауэ щытащ, а къуапэр зэрызэIуахырэ илъэс 250 зэрыкIуам къыхэкIыу.

Иджы къуапэм деж Дежнев и фэеплъу, монумент ягъувауэ тетщ.

Фаунэ[гъэтэрэзын | edit source]

Къуапэм деж щыщIыIэми, а щIыпIэм псэущхьэ куэд щопсэу. Хы Iуфэм деж хы зэхэлъадэхэм я IыгъэкIэ бдзэжей зэмылIэужыгъуэ куэд хэсщ, абыхэм нэмыщI хы Iуфэм деж куэд щорсхэр гъуабжэ джейрхэр, моржхэр, туленхэр. Къуапэ Iуфэм деж бзу бэзэр Iэджэхэр иIэщ.

Жылэ[гъэтэрэзын | edit source]

Къуапэм пэгъунэгъуу зы къуажэ закъуэ Уелен фIэкI иIэкъым. Абы нэмыщI къуапэ Iуфэм деж хыфIадзэжа тIысыпIэ куэд Iутщ джейр-ещэхэм къэгъэунэхъуауэ щытауэ.

1958 гъэм къуапэм деж Iус къуажэхэр IуагъэтIысыкIауэ щытащ, америкэ гъунэгъэм пэгъунэгъуу зэрыщылъхэм щхьа.

Сурэтылъэ[гъэтэрэзын | edit source]

ТехьэпIэхэр[гъэтэрэзын | edit source]

• Открытие, о котором забыли (урыс.)

Мыр тхыгъэ нэмгъэсащ Чукоткэ аутономнэ куейм теухуауэ. Проектым удэӀэпыкъуфынущ, бгъэтэрэзу нэхъыбэ иптхэм.

Кординатхэр: 66°04′45″ с. ш. 169°39′07″ з. д. / 66.079167° с. ш. 169.651944° з. д. ^(G)66.079167, -169.651944

е·т·г Континентхэм я кIэух къуапэхэр
Африкэм и кIэух къуапэхэр	Рас-Бен-Саккэ • Рас-Хьафун • Агулас • Алмади
Аустралиэм и кIэух къуапэхэр	Йорк • Байрон • Сауф-Поинт • Стип-Поинт
Еуразиэм и кIэух къуапэхэр	Челускин • Дежнев • Пиай • Рока
Ипшэ Америкэм и кIэух къуапэхэр	Галинас • Сейшас • Фроуард • Париниас
Ишхъэрэ Америкэм и кIэух къуапэхэр	Мерчисон • Сент-Чарлз • Мариатэ • Уелс-Принц